Građansko pravo

Građansko pravo je porodica pravnih grana koje regulišu imovinske i neimovinske odnose povodom stvari, činidbi, ljudskih radnji i tvorevina uma na osnovu načela autonomije volje, prenosivosti prava i obaveza, pravne jednakosti, zaštite na privatni zahtjev i imovinske sankcije. Sveukupno, razlikuju se: UVOD U GRAĐANSKO PRAVO, OPŠTI DIO GRAĐANSKOG PRAVA I POSEBNI DIJELOVI (obligaciono, stvarno, porodično, nasljedno, intelektualno, radno, lično, trgovinsko).
Pravo (kao pravna nauka) se uopšteno deli na privatno i javno pravo. Građansko pravo je deo privatnog prava koji izučava i uređuje subjektivna građanska prava i građanskopravne odnose, kao i položaj subjekata u tim odnosima. Građansko pravo je suprotno javnom pravu, jer je njegova osnovna karakteristika jednakost stranaka i ravnopravnost njihovih volja. Kod javnog prava postoji odnos subordinacije (potčinjavanja), jer jedna strana - država (odnosno neki njen organ) naređuje, dok drugi subjekt tome mora da se pokorava (tipičan primer je poresko pravo - koliki porez razreže poreska uprava, toliko mora da se plati). U privatnom pravu, čak i kada se kao jedna od strana ugovornica pojavljuje država (npr. kupuje zemljište od privatnog vlasnika), obe strane imaju potpuno jednaka prava.
Inače, nekada je građansko pravo bila veoma široka oblast i gotovo se poklapala sa privatnim pravom, ali se kasnije, sa većim uplitanjem države u neke oblasti, počinju da izdvajaju nove pravne grane. Tako da privatno, pored građanskog, čine i trgovinsko, menično i čekovno pravo i pravo osiguranja. Pored njih iz građanskog prava izdvojile su se i neke druge pravne grane, kao što su radno, stambeno, autorsko, pa i porodično pravo koje imaju tendenciju da „pobegnu“ iz oblasti privatnog u javno pravo. Iako o ovom pitanju važi ona narodna „koliko ljudi, toliko ćudi“, pa svaki autor nabraja posebna načela, ipak je moguće izdvojiti 3 načela oko kojih ne postoji nikakav spor. To su:

  • privatna autonomija;
  • savesnost i poštenje;
  • imovinska odgovornost;
Privatna autonomija ili autonomija volje je filozofska kategorija čiji su značaj naglašavali mislioci, počev od Sokrata i Aristotela, preko Huga Grocijusa, pa do filozofa-prosvetitelja: Voltera, Rusoa, Monteskjea. Autonomija volje se definiše kao samoodređenje čoveka kao individue koja predstavlja osnov svakog društva. Volja ovakvog čoveka ima kreativnu moć i ona je pretpostavka postojanja osnovih građanskopravnih instituta. Iz ovog načela proizlaze vrlo značajne pravne posledice: ravnopravnost stranaka, prenosivost subjektivnih prava, sloboda da se zaključuju ugovori, slobodan izbor saugovornika, slobodan izbor sadržine ugovora, itd.
Savesnost i poštenje je drugi fundamentalni princip građanskog prava. On predstavlja protivtežu autonomije volje i koriguje je, odnosno ograničava. Ograničenje privatne autonomije je potrebno, jer bi inače apsolutna sloboda u odlučivanju jedne strane neminovno dovela drugu stranu u potčinjen položaj. Savesnost i poštenje su plod moralizacije, ondosno socijalizacije prava i prisutni su, maltene, u svim pravnim sistemima. Ideja ovog načela je da se pruži pojačana pravna zaštita onoj strani koja ga se pridržava, na teret nesavesne/nepoštene strane.
Imovinska odgovornost (ili imovinska sankcija) predstavlja kamen temeljac modernog građanskog prava. Naime u starom i srednjem veku (pa čak i na početku novog veka) nije postojala svest o imovinskoj odgovornosti, već se pravo temeljilo na personalnoj odgovornosti. Princip personalne odgovornosti kaže: „Ako si nekom dužan, i nemaš para da vratiš dug - ili ostaneš bez nekog dela tela, ili ideš u ropstvo, sve dok ne vratiš taj dug“. Zato se i najvećim dostignućem starovekovnih zakonika (npr. Hamurabijevog) smatra upravo zabrana dužničkog ropstva. Za razliku od personalne, imovinska odgovornost omogućava poveriocu da svoj dug naplati iz imovine dužnika (razume se da mora da mu ostavi minimum sredstava za život). Koliko je ovo načelo važno vidi se iz našeg Zakona o obligacionim odnosima (koji sadrži najvažnije opšte institute građanskog prava). ZOO nabraja veliki broj načela, ali ne i načelo imovinske odgovornosti, jer je ono toliko ušlo u pore pravnog sistema, da se podrazumeva i uopšte ne dovodi u pitanje.
Termin građansko pravo potiče iz rimskog prava i već dve hiljade godina se koristi za označavanje one grane prava koja reguliše imovinske odnose između pojedinaca u društvu koje ima robno-novčanu privredu. Ali nije uvek bilo tako. U Rimu se ova grana prava označavala kao „privatno pravo“, dok se naziv „građansko“ (nasuprot „univerzalnom pravu") koristi da označi pravo (čitav pravni sistem) koji je dostupan samo rimskim građanima. Kada je, 212. godine, imperator Karakala, po pravima, izjednačio sve podanike Carstva, naziv „građansko“ je postao obesmišljen, jer su sada svi bili ravnopravni, pa se sve više počinje da koristi u današnjem kontekstu. Kasnije su ovaj naziv prihvatili prvi moderni građanski zakonici, pa je i naziv ostao takav do dana današnjeg. Sinonimi za „građansko pravo“ su: „buržoasko“, „imovinsko“, „privatno“, „civilno“...
Što se tiče sistematike građanskog prava, postoje dva rešenja. Jedno je ponudio još rimski pravnik Gaj, pa se ova sistematika naziva Gajeva (još i Institucionalna i Triparticija). Drugo rešenje je ono koje su razvili nemački pravnici tokom 19. veka, a naziva se Pandektna sistematika. Prema Gajevoj sistematici sve pravo koje postoji se odnosi na stvari, lica i radnje (res, personae, actionem). U pravo koje se odnosi na stvari spadaju: stvarno pravo, obligaciono pravo i nasledno pravo. U pravo koje se odnosi na osobe spadaju statusno i porodično pravo, a u ono koje se odnosi na radnje spada parnični postupak. Pandektna sistematika deli građansko pravo na 5 delova: opšti deo, stvarno, obligaciono, nasledno i porodično pravo.
Posle Prvog svetskog rata, stvaranjem Sovjetskog Saveza nastaje novi pravni sistem - socijalistički, koji zbog svojih specifičnih pogleda na porodicu i vaspitanje omladine počinje da pridaje veoma veliki značaj porodičnom pravu, što je uticalo na njegov nagli razvoj i izdvajanje u posebnu pravnu granu. Slične tendencije primećuju se i na Zapadu (npr. osnivanje posebnih administrativnih organa koji brinu o porodici, pa čak i zasebnih porodičnih sudova), na šta je zapadna pravna teorija odgovorila reorganizacijom Građanskog prava koje sada prerasta u porodicu pravnih grana. Ovo je svakako bilo teorijski opravdano, ali će u daljoj budućnosti ići na ruku tendenciji kontinuiranog izdvajanja „zrelih“ pravnih grana, kao što su npr. stvarno ili obligaciono pravo.
Pod izvorima prava podrazumevaju se one činjenice koje presudno utiču na stvaranje prava. Izvori prava se uopšteno dele na materijalne i formalne izvore.
Materijalni izvori su sve one društvene činjenice i snage koje dovode do stvaranja prava (klasna borba, biološko-društveni, ekonomski, politički. kulturni i drugi odnosi).