Porodično pravo

PORODIČNO PRAVO USLUGE:

  • Podnošenje tužbe za razvod braka;
  • Sastavljanje predloga za sporazumni razvod braka (ako postoji sporazum o deci i raspodeli zajedničke imovine);
  • Podnošenje tužbe za zakonsko izdržavanje deteta od strane roditelja koji ne vrši roditeljsko pravo;
  • Podnošenje tužbe radi izdržavanja bivšeg supružnika;
  • Podnošenje tužbi radi ostvarenja prava stanovanja (habitatio);
  • Lišenje roditeljskog prava;
  • Utvrđivanje i osporavanje očinstva i materinstva;
  • Podnošenje tužbe radi bračne tekovine (imovine stečene u toku braka);
  • Zastupanje u postupcima zaštite od nasilja u porodici;
  • Usvojenje;
  • Lišenje poslovne sposobnosti i stavljanje pod starateljstvo;

USKLAĐENOST DOMAĆEG PRAVA SA STANDARDIMA EVROPSKOG SUDA ZA LJUDSKA PRAVA U ODNOSU NA ČLAN 8. EVROPSKE KONVENCIJE

Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (u daljem tekstu: Evropska konvencija o ljudskim pravima) štiti, između ostalih, i pravo svake osobe na poštovanje privatnog i porodičnog života, doma i prepiske. Ovim članom, dakle, zaštićena su četiri, na prvi pogled raznorodna prava, za koja se u pravnoj literaturi, međutim, već odavno koristi zbirni naziv "prava na privatnost" (pravo na poštovanje privatnog života, pravo na poštovanje porodičnog života, nepovredivost doma i nepovredivost prepiske). Zbog toga će ista klasifikacija biti iskorišćena i za potrebe ovog teksta.

1. Pravo na poštovanje privatnog života

1.1. Izvori

Srbija i Crna Gora
- Povelja o ljudskim i manjinskim pravima i građanskim slobodama (Službeni list SCG, br. 6/2003)
Srbija
- Ustav (Službeni glasnik Republike Srbije, br. 1/1990)
- Zakon o matičnim knjigama (Službeni glasnik SR Srbije, br. 15/1990 i Službeni glasnik Republike Srbije, br. 57/2003)
- Zakon o radu (Službeni glasnik Republike Srbije, br. 24/2005)
- Zakon o visokom obrazovanju (Službeni glasnik Republike Srbije, br. 76/2005)
- Zakon o javnom informisanju (Službeni glasnik Republike Srbije, br. 43/2003)
- Krivični zakonik (Službeni glasnik Republike Srbije, br. 85/2005)
Crna Gora
- Ustav (Službeni list Republike Crne Gore, br. 48/1992)
- Zakon o medijima (Službeni list Republike Crne Gore, br. 51/2002)
- Krivični zakonik (Službeni list Republike Crne Gore, br. 70/2003)

1.2. Pojam privatnog života

Pojam privatnog života u praksi Evropskog suda za ljudska prava nije precizno definisan, pa je tako Sudu ostavljena mogućnost da uzima o obzir stalne društvene promene koje utiču na ovaj pojam. Ipak, pravo na poštovanje porodičnog života nesumnjivo je potvrđeno kada se radilo o verenicima, homoseksualcima i transseksualcima.
U domaćem pravu pojam privatnog života takođe nije uopšte definisan. Verenici. Veridba predstavlja neformalno uzajamno obećanje dva lica različitog pola da će kasnije sklopiti brak. Ustanova veridbe je veoma stara, poznata je kod mnogih drevnih naroda i praćena je, po pravilu, različitim formalnostima (uzajamnim darivanjem verenika, poklanjanjem od strane trećih lica, porodičnim svetkovinama itd.). Većina savremenih prava ne poznaje veridbu kao pravni institut, ali je običaj veridbe veoma rasprostranjen i praktikuje se na različite načine i danas u gotovo svim civilizovanim zemljama.
Naše pozitivno porodično pravo ne uređuje veridbu kao pravnu ustanovu, niti je veridbu poznavao Osnovni zakon o braku. Ipak, radi ujednačavanja sudske prakse u pogledu povraćaja vereničkih darova, Vrhovni sud FNRJ intervenisao je 1949. godine donošenjem Uputstva o povraćaju vereničkih darova. Prema ovom Uputstvu, kada dođe do raskida veridbe svaka strana ima pravo da traži ono što je dala i ima dužnost da vrati ono što je primila povodom veridbe, nezavisno od toga koja je strana i iz kojih razloga odustala od veridbe. Sud treba da odbije tužbu za povraćaj učinjenih darova samo ako utvrdi da je tužilac iz koristoljubivih ili drugih niskih pobuda zloupotrebio običaj veridbe i veridbenih darova, odnosno ako povraćaj darova traži samo radi uniženja i šikane druge strane. Pošto drugih izvora prava za veridbu nema, Uputstvo sadrži i danas prihvatljivo rešenje za povraćaj vereničkih darova u slučaju odustanka od veridbe. Međutim, ako je reč o poklonima učinjenim u vezi sa sklapanjem braka do koga je i došlo, povraćaj takvih poklona raspravljaće se u crnogorskom pravu po pravilima bračnog prava. U pogledu naknade troškova načinjenih povodom veridbe i braka, Uputstvo je sugerisalo sudovima da ne priznaju zahteve za naknadu takvih troškova samo zbog toga što je jedna strana bez opravdanog razloga odustala od veridbe. Naša sudska praksa, najzad, uvek je čvrsto stajala na stanovištu da se ne može tražiti naknada moralne štete zbog neopravdanog raskida veridbe. Veridba se, sama po sebi, ne smatra porodičnim odnosom, već je odnos između zatvorenika i njegove fiancée u praksi Evropskog suda za ljudska prava bio zaštićen kroz pravo na poštovanje privatnog života.

Referentna praksa Evrospkog suda za ljudska prava:

Slučaj Vakeford protiv Ujedinjenog Kraljevstva (Wak eford v. The United Kingdom), 1990.

Homoseksualci. Homoseksualnost se dugo vremena smatrala psihoseksualnim poremećajem identiteta, ali njanovija 10. revizija Međunarodne klasifikacije bolesti, povreda i uzroka smrti (ICD 10) više ne smatra homoseksualnost bolešću. No, uprkos tome što se, dakle, homoseksualnost više nigde ne smatra bolešću, u većini društava smatra se važnim socijalnim tabuom. Zbog toga su mnoga zakonodavstva u svetu pristupila pravnom regulisanju ovakvih zajednica, što ima za cilj da smanji njihovu socijalnu stigmatizaciju podvrgavajući ih principu „različito, ali ravnopravno“.
Što se tiče prakse prakse Evropskog suda za ljudska prava, on je u više navrata navodio da još uvek nema konsenzusa među državama članicama Saveta Evrope u pogledu izjednačavanja homoseksualnih zajednica sa porodičnim zajednicama osoba različitog pola. Tako, na primer, Evropski sud za ljudska prava je, postupajući po predstavci gospodina Fretea protiv Francuske, zaključio da ne postoji nikakav zajednički stav država članica Saveta Evrope u pogledu prava homoseksualaca da usvajaju decu. Iako većina država to izričito ne zabranjuje, nije moguće pronaći jedinstvene principe u pravnom i socijalnom sistemu država članica po ovom pitanju. Zbog toga je Sud smatrao da je potpuno normalno da su nacionalne vlasti u boljoj poziciji da procene lokalne potrebe i uslove nego jedan međunarodni sud. Štaviše, budući da delikatno pitanje koje je trebalo razrešiti u ovom slučaju dodiruje oblast u kojoj ima malo zajedničkog među državama članicama Saveta Evrope i da je pravo koje se trenutno primenjuje u fazi promena, široko polje diskrecione ocene mora biti ostavljeno nacionalnim vlastima. No, uprkos tome, homoseksualni odnos je uvek u praksi Suda bio zaštićen pozivanjem na pravo na poštovanje privatnog života ili na zabranu diskriminacije.
U domaćim propisima nema reference prema homoseksualcima u okvirima prava na poštovanje privatnog života, ali mogu se naći pravne norme koje izričito zabranjuju diskriminaciju na osnovu seksualne orijentacije, kao što su odredbe srpskog Zakona o radu, srpskog Zakona o visokom obrazovanju, srpskog Zakona o javnom informisanju, crnogorskog Zakona o medijima itd. Domaći sudovi bi mogli, ipak, takvu zaštitu da pružaju i u svim drugim oblastima života, a na osnovu odredbe o pravu na poštovanje privatnog života iz Evropske konvencije o ljudskim pravima (čl. 8), Ustava Srbije (čl. 18) i Ustava Crne Gore (čl. 20/1), te bogate prakse Evropskog suda za ljudska prava o ovom pitanju. Štaviše, Evropski sud je u jednoj svojoj odluci ekplicitno naveo da lista osnova za zabranu diskriminacije nije iscrpljujuća, već samo ilustrativna, te da se odredba čl. 14. (zabrana diskriminacije) mora tumačiti široko. Takvo tumačenje, dakle, otvara put priznavanju prava na poštovanje privatnog života homoseksualcima i, shodno tome, zabranu diskriminacije po osnovu seksualne orijentacije u bilo kom segmentu života (radni odnosi, zdravstvena zaštita, obrazovanje, služba u oružanim jedinicama itd.). Domaće krivično zakonodavstvo ne inkriminiše homoseksualne odnose. Da lica koja sklapaju brak moraju biti različitog pola zakonska je pretpostavka koja izražava biološku komponentu braka u našem pravu. Sa druge strane, ovaj uslov punovažnosti braka svedoči i o preovlađujućem društvenom opredeljenju da je brak namenjen samo osobama različitog pola, te da se pojmom i pravnim režimom braka ne mogu obuhvatiti životne zajednice lica istog pola.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava:

Slučaj X. protiv Ujedinjenog Kraljevstva (X. v. The United Kingdom), 1986.
Slučaj Dadžon protiv Ujedinjenog Kraljevstva (Dudgeon v. The United Kingdom), 1981
Slučaj Smit i Grejdi protiv Ujedinjenog Kraljevstva (Smith and Grady v. The United Kingdom), 1999.
Slučaj Salgueiro da Silva Muta protiv Portugalije (Salgueiro da Silva Mouta v. Portugal), 1999.

Transseksualci. Transseksualitet je psihoseksualni poremećaj identiteta koji se manifestuje tako što ličnost koja poseduje sve spoljne karakteristike jednog pola istovremeno čvrsto veruje da pripada drugom polu. Transseksualci su, dakle, osobe kod kojih postoji snažno osećanje nelagodnosti usled nepodudarnosti između biološkog pola (primarnih i sekundarnih polnih karakteristika), na jednoj strani, te sopstvenog polnog identiteta i sopstvene polne uloge, na drugoj strani. Prema vladajućem stavu medicinskih eksperata za ovu oblast jedino uspešno i razumno lečenje transseksualiteta sastoji se u adaptaciji spoljnih polnih obeležja prema postojećem polnom identitetu ličnosti. Takva hirurška intervencija u cilju prilagođavanja spoljnih polnih obeležja psihološkom polu individue (sex reassignment surgery) proizvodi značajne pravne posledice, pre svega, na polju bračnog prava. U našem pravu, i pored preko stotinu obavljenih operacija polnog prilagođavanja, nema zakonskog rešenja problema transseksualiteta niti postoji bilo kakva sudska praksa o ovom pitanju. Postoji samo sporadična praksa opštinskih organa uprave, koji su do sada u pedesetak slučajeva doneli rešenja kojima se transseksualnim osobama odobrava promena pola upisanog u matičnoj knjizi, kao da se radi o ispravci greške koja je nastupila prilikom prvobitnog upisa pola na rođenju. Troškovi operacije polnog pruređenja nisu pokriveni obaveznim zdravstvenim osiguranjem.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava:

Slučaj Ris protiv Ujedinjenog Kraljevstva (Rees v. The United Kingdom), 1977.
Slučaj Kosi protiv Ujedinjenog Kraljevstva (Cossey v. The United Kingdom), 1990.
Slučaj X, Y. i Z. protiv Ujedinjenog Kraljevstva (X., Y. and Z. v. The United Kingdom), 1997.
Slučaj Šefild i Horšam protiv Ujedinjenog Kraljevstva (Sheffield and Horsham v. The United Kingdom ),1998.
Slučaj B. protiv Francuske (B. v. France), 1992.
Slučaj Kristin Gudvin protiv Ujedinjenog Kraljevstva (Christine Goodwin v. The United Kingdom), 2002.

2. Pravo na poštovanje porodičnog života

2.1. Izvori

Srbija
Porodični zakon (Službeni glasnik Republike Srbije, br. 18/2005)
Krivični zakonik (Službeni glasnik Republike Srbije, br. 85/2005)

Crna Gora
Porodični zakon (Službeni list SR Crne Gore, br. 7/1989)
Zakon o ličnom imenu (Službeni list Republike Crne Gore, br. 20/1993 i 27/1994)

2.2. Pojam porodice

U savremenim pravima retke su definicije porodice, jer je teško pravno odrediti pojam jedne pojave koja nije statična i na koju utiču brojni činioci izvan pravnog domena. U društvenoj teoriji definicije porodice su, naprotiv, česte i mnogobrojne, ali pravni pisci najčešće određuju porodicu deskriptivno (nabrajanjem članova iz kojih se porodica sastoji) ili operacionalno (nabrajanjem onih funkcija koje porodica uobičajeno vrši). Kako takve definicije ne omogućavaju da se razlikuje ono što je suštinsko i univerzalno u porodici od onoga što se menja pod uticajem društveno-istorijskih promena, elementi na osnovu kojih je moguće odrediti univerzalne karakteristike porodice kao svojevrsne društvene grupe potiču, zapravo, iz socioloških disciplina. Dakle, tri univerzalne karakteristike porodice jesu: prvo, porodica je zajednica roditelja i dece koja iz te veze nastaju (ili su usvojena); drugo, porodica je primarna zajednica u kojoj se razvija ličnost deteta; i treće, porodica je takva zajednica koja obezbeđuje psihološko-socijalnu povezanost svojih članova. Najkraće, dakle, porodica se može opisati kao biološko-socijalna zajednica koja predstavlja most između biološkog sveta individue i društvenog sveta formiranih ličnosti. Kako je već rečeno, Porodični zakon Srbije ne poznaje opštu definiciju porodice, već sadrži odredbu koja glasi "Svako ima pravo na poštovanje svog porodičnog života". Srpski zakonodavac se, dakle, svestan teškoća i opasnosti koje mogu nastupiti usled toga što bi pojam porodice bio neminovno ograničen zakonskom definicijom - kako u pogledu kruga lica koja se mogu smatrati članovima porodice, tako i u pogledu skupa prava koja čine pojam poštovanja porodičnog života - odlučio da izostavi definiciju porodice iz zakonskog teksta. Umesto toga, ovakvom odredbom, koja predstavlja jednu omnibus normu, Porodični zakon Srbije upućuje srpske sudove da definišu pojam porodice u sudskoj praksi, a sa osloncem na praksu Evropskog suda za ljudska prava. Naime, Evropska konvencija o ljudskim pravima, slično kao i drugi međunarodni ugovori o ljudskim pravima, ne sadrži definiciju porodice. Međutim, u praksi Evropskog suda za ljudska prava, koja se formirala na osnovu tumačenja prava na poštovanje porodičnog života (čl. 8. Evropske konvencije o ljudskim pravima), pokazalo se da Sud o pojmu porodice odlučuje imajući u vidu de facto situaciju u svakom pojedinom slučaju. U osnovi, pravo na porodični život uvek obuhvata pravo članova porodice da žive zajedno i razvijaju međusobne odnose. Sa druge strane, međutim, zajednički život nije uslov sine qua non pojma porodičnog života; porodični život postoji nesumnjivo i među članovima porodice koji žive odvojeno. Ipak, u praksi suda moguće je pronaći čvrste okvire za određivanje kruga članova porodice. To su: (1) supružnici, vanbračni partneri, deca i roditelji, (2) braća i sestre, (3) dede/bake i unuci, (4) odrasle osobe i njihovi roditelji odnosno drugi srodnici itd.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava:

Slučaj Lebink protiv Holandije (Lebbink v. The Netherlands), 2004.
Slučaj Panulo i Forte protiv Francuske (Pannullo and Forte v. France), 2001.
Slučaj Mustakim protiv Belgije (Moustaquim v. Belgium), 1991.
Slučaj Vermer protiv Belgije ( Vermeire v. Belgium), 1991.
Slučaj Beljudi protiv Francuske (Beljoudi v. France), 1992.

2.3. Nasilje u porodici

Pojam nasilja u porodici. Porodično nasilje se može opisati kao ponašanje koje se ispoljava kroz kontinuiranu upotrebu sile, pretnje ili zloupotrebe poverenja u odnosima između članova porodice. Sve do šezdesetih godina prošlog veka verovalo se da je nasilje u porodici veoma retko i neuobičajeno ponašanje. Mnoga istraživanja koja su od tada obavljena pokazala su, međutim, da se nasilje u porodici pojavljuje u vrlo različitim oblicima, da ima mnogo veće razmere nego što se ikada moglo pretpostaviti, kao i da preseca sve socijalne i etničke grupe. Nažalost, stvarne razmere nasilja u porodici teško je proceniti iz mnogo razloga, ali je verovatnije da je ono veće i ozbiljnije nego što bilo kakvi statistički podaci to mogu da pokažu. Među osnovnim faktorima koji doprinose pojavi nasilja u porodici nalaze se: nestabilnost društvenog statusa i dohotka (naglo siromašenje ili naglo bogaćenje), dugi periodi nezaposlenosti, prinudni povratak u višegeneracijsku porodicu, alkoholizam, kriza muškosti/ženskosti i međugeneracijska transmisija nasilja.
Imajući u vidu da su posledice nasilja u porodici teške telesne i duševne patnje uglavnom žena i dece (od zastoja u razvoju, različitih oblika disfunkcija i devijacija, pa sve do bolesti, invaliditeta i smrti) te da su neka od tih dela posebno odvratna i traumatična za žrtvu (na primer, incest), u novo porodično zakonodavstvo Srbije uvrštene su i materijalnopravne i procesnopravne odredbe o zaštiti od nasilja u porodici. Smisao ovih odredbi jeste u tome da, pre svega, spreče da nasilje koje se već dogodilo u porodici bude nastavljeno ili da eskalira u još opasnijem pravcu. Drugim rečima, namera zakonodavca u ovom slučaju bila je da deluje preventivno i odvraćajuće, kako ne bi došlo do većeg ugrožavanja života, fizičkog ili psihičkog integriteta odnosno slobode jedne osobe ili ozbiljnog narušavanja razvoja njene ličnosti.
Nasilje u porodici zakonski je definisano kao svako ponašanje kojim jedan član porodice ugrožava telesni integritet, duševno zdravlje ili spokojstvo drugog člana porodice, a exempli causa navedeni su postupci koji će se naročito smatrati nasilničkim (nanošenje ili pokušaj nanošenja telesne povrede, izazivanje straha pretnjom ubistva ili nanošenja telesne povrede, prisiljavanje na seksualni odnos, navođenje na seksualni odnos ili seksualni odnos sa licem koje nije navršilo 14. godinu života ili nemoćnim licem, ograničavanje slobode kretanja, vređanje, drsko i bezobzirno ponašanje itd.). Pojam člana porodice. Određivanje kruga osoba koje mogu biti povezane nasiljem u porodici izuzetno je široko, kako bi se obuhvatili svi mogući porodični i kvaziporodični odnosi za koje se zna da jesu ili da mogu biti podloga nasilničkom ponašanju. Tako se članovima porodice – ali samo za potrebe ovog pravnog instituta – smatraju supružnici ili bivši supružnici; deca i roditelji; krvni, adoptivni i tazbinski srodnici; osobe koje vezuje hraniteljstvo, vanbračna zajednica ili život u istom porodičnom domaćinstvu, kao i sva ona lica koja su međusobno bila ili su još uvek u emotivnoj ili seksualnoj vezi odnosno koja imaju zajedničko dete ili je dete na putu da bude rođeno, iako nikada nisu živela u istom porodičnom domaćinstvu.
Mere zaštite od nasilja u porodici. Protiv člana porodice koji vrši nasilje moguće je odrediti jednu ili više mera zaštite, a one imaju za cilj ili da potpuno zabrane ili da samo ograniče održavanje ličnih odnosa sa drugim članom porodice. Zakonske mere zaštite od nasilja u porodici jesu:
- izdavanje naloga za iseljenje iz porodičnog stana ili kuće odnosno useljenje u porodični stan ili kuću, bez obzira na pravo svojine ili zakupa nepokretnosti;
- zabrana približavanja članu porodice na određenu udaljenost;
- zabrana pristupa u prostor oko mesta stanovanja ili mesta rada člana porodice;
- zabrana daljeg uznemiravanja člana porodice.
Mera zaštite od nasilja u porodici može trajati najviše godinu dana, ali se može i produžavati sve dok ne prestanu razlozi zbog kojih je mera bila određena, kao što može i prestati pre isteka vremena na koje je određena ako prestanu razlozi koji su je uslovili.
Postupak. Mera zaštite od nasilja u porodici izriče se u posebnom parničnom postupku, koji je takođe uređen novim porodičnim zakonodavstvom. Tužbu za određivanje odnosno produženje mere zaštite od nasilja u porodici mogu podneti član porodice prema kome je nasilje izvršeno, njegov zakonski zastupnik, javni tužilac i organ starateljstva, a tužbu za prestanak takve mere može podneti samo član porodice protiv koga je mera određena. Za odlučivanje o meri zaštite od nasilja u porodici mesno je nadležan, pored suda opšte mesne nadležnosti, i sud na čijem području ima prebivalište odnosno boravište član porodice prema kome je nasilje izvršeno. Postupak u sporu za zaštitu od nasilja u porodici ima još nekoliko dodatnih specifičnih obeležja: postupak je naročito hitan, što znači da se prvo ročište mora održati u roku od 8 dana od dana kada je tužba primljena u sudu, a drugostepeni sud dužan je da donese odluku u roku od 15 dana od dana kada mu je dostavljena žalba; sud nije vezan granicama tužbenog zahteva, pa može odrediti i meru koja nije tražena ako oceni da se takvom merom najbolje postiže zaštita od nasilja; konačno, žalba ne zadržava izvršenje presude o određivanju ili produženju mere zaštite od nasilja u porodici. Organ starateljstva u ovom postupku može imati ili položaj aktivno legitimisanog subjekta ili položaj specifičnog veštaka, od koga sud može zatražiti da pomogne u pribavljanju potrebnih dokaza, kao i da iznese svoje mišljenje o svrsishodnosti tražene mere. Najzad, organ starateljstva je dužan i da vodi evidenciju i dokumentaciju kako o licima prema kojima je nasilje izvršeno tako i o licima protiv kojih je određena mera zaštite.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava: Slučaj Lindelof protiv Švedske (Lindelöf v. Sweden), 2000. Slučaj Ejri protiv Irske (Airey v. Ireland), 1979.

2.3. Lično ime

Pojam ličnog imena. Lično ime jeste jedno od osnovnih obeležja fizičkog lica, koje služi za identifikaciju njegovog ličnog statusa. Sastoji se od imena i prezimena. Ime (rođeno ime) predstavlja način lične identifikacije i individualizacije jednog lica prema svakom drugom licu u okviru jedne porodice, a prezime (porodično ime) označava vezanost toga lica za porodicu ili širu srodničku grupu. Zakonom nije ograničen broj reči od kojih se može sastojati ime i prezime. Međutim, ako građanin dobije ime ili prezime, odnosno i ime i prezime sastavljeno od više reči, dužan je da u pravnom saobraćaju koristi lično ime koje je skraćeno tako da sadrži samo pojedine reči iz imena i prezimena. U tom slučaju govori se o skraćenom ličnom imenu, a građanin je dužan da se služi uvek istim skraćenim ličnim imenom. Najzad, svako ima pravo da se uz lično ime služi i drugim, neobavezno dodatim rečima koje predstavljaju prateće oznake fizičkog lica: rođeno ime oca ili majke (ili samo prvo slovo tog imena), nadimak, pseudonim, umetničko ime, konspirativno ime, akademske i druge titule, naziv „mlađi” ili „stariji” u krajevima gde postoji običaj da najstarije muško dete dobije ime svog oca itd. Načela o ličnom imenu. Iz zakonskih propisa kojima je uređeno pravo na lično ime proizlaze sledeća načela o ličnom imenu:

1. Lično ime je lično neimovinsko pravo građanina. Titular ne može to pravo preneti na drugo lice niti ga se može odreći. Pravo na ime ne zastareva.

2. Pravo na lično ime stiče se rođenjem, a štiti se od trenutka upisa u matičnu knjigu rođenih. Matična knjiga je javna knjiga za koju važi pretpostavka tačnosti i u koju ima pravo uvida svako neposredno pravno zainteresovano lice. Upis ličnog imena ima konstitutivni karakter, što znači da tek od momenta upisa lično ime postaje zaštićeno lično pravo građanina koje deluje prema svim trećim licima.

3. Svako je dužan da se služi svojim ličnim imenom. Ova dužnost proizlazi iz potrebe zaštite prava i interesa trećih lica u pravnom saobraćaju i iz potrebe obezbeđenja pravne sigurnosti uopšte. Postoje dva osnovna načina da se povredi pravo na ime: osporavanje prava na ime (odricanje titularu prava da upotrebljava lično ime; sprečavanje ili ometanje titulara pri upotrebi ličnog imena; izbegavanje da se titular označi svojim ličnim imenom; označavanje titulara drugim, a ne sopstvenim ličnim imenom; iskrivljavanje imena titulara itd.) i neovlašćena upotreba imena (prisvajanje tuđeg ličnog imena, označavanje trećih lica ličnim imenom titulara itd.). Lice čije je pravo na ime povređeno može u parničnom postupku zahtevati od suda da utvrdi postojanje prava da se ono služi svojim imenom, da naredi uklanjanje, uništenje ili preinačenje predmeta kojima je izvršena povreda prava, kao i da zabrani dalje vršenje ili ponavljanje radnje kojom se povređuje pravo na ime. Povreda prava na ime je i osnov za naknadu imovinske i neimovinske štete odnosno za dosuđivanje dobiti ostvarene upotrebom ličnog imena, a upotreba tuđeg ili izmišljenog ličnog imena u nekim situacijama povlači za sobom i krivičnopravnu odgovornost.

4. Lično ime se može promeniti. Pravo na promenu ličnog imena je sastavni deo prava na lično ime, koje se može ograničiti samo iz razloga koje zakon predviđa.
Određivanje ličnog imena. Lično ime deteta određuju, po pravilu, njegovi roditelji zajednički i sporazumno. Roditelji su slobodni da odrede rođeno ime deteta prema svom nahođenju, ali ne mogu odrediti pogrdno ime, ime kojim se vređa moral ili je u suprotnosti sa običajima i shvatanjima sredine. Roditelji imaju pravo da se ime deteta upiše u matičnu knjigu rođenih i na maternjem jeziku i pismu jednog ili oba roditelja. Dete dobija prezime prema prezimenu jednog ili oba roditelja, ali zajedničkoj deci roditelji ne mogu odrediti različita prezimena. Lično ime deteta određuje samo jedan roditelj, ako drugi roditelj nije u životu, ako je u nemogućnosti da vrši roditeljsko pravo ili je nepoznat.
Organ starateljstva određuje lično ime deteta u nekoliko situacija. Prvo, organ starateljstva odrediće lično ime deteta čiji roditelji ne mogu da postignu sporazum o imenu, pošto prethodno sasluša oba roditelja i utvrdi razloge njihovog nesporazuma. Drugo, ako nijedan od roditelja deteta nije živ ili nije u mogućnosti da vrši roditeljsko pravo, odnosno ako su oba roditelja nepoznata, lično ime deteta odrediće, takođe, organ starateljstva. Najzad, organ starateljstva dužan je da odredi lično ime deteta i ako su roditelji odredili detetu pogrdno ime, ime kojim se vređa moral ili ime koje je u suprotnosti s običajima i shvatanjima sredine. U tom slučaju roditelji bi trebalo da budu pozvani da detetu odrede novo ime, a ako oni to ne učine u ostavljenom roku, organ starateljstva treba samostalno da odredi ime deteta.
Promena ličnog imena. Lično ime se može promeniti prilikom promene porodičnog statusa ili po zahtevu u posebnom upravnom postupku.
Promena porodičnog statusa. Maloletnom detetu kome je određeno lično ime može se promeniti prezime posle promene porodičnog statusa, do koje je došlo utvrđivanjem očinstva ili materinstva, odnosno osporavanjem očinstva ili materinstva. Prezime deteta menja se i prilikom zasnivanja usvojenja. Zasnivanjem usvojenja usvojenik obavezno dobija prezime prema prezimenu jednog ili oba usvojitelja. Za promenu ličnog imena maloletnom detetu ili usvojeniku starijem od 10 godina potreban je i njegov pristanak.
Promena ličnog imena u vezi sa promenom statusa vrši se i prilikom sklapanja ili prestanka braka. U srpskom pravu supružnici se mogu sporazumeti prilikom sklapanja braka da svaki od njih zadrži svoje prezime, ili da umesto svog uzme prezime drugog supružnika, ili da svom prezimenu doda prezime drugog supružnika, odnosno prezimenu drugog supružnika doda svoje prezime. Po prestanku braka, supružnik koji je prilikom sklapanja braka promenio prezime može, u roku od 60 dana, uzeti prezime koje je ranije nosio.
Promena u posebnom upravnom postupku. Svaki građanin stariji od 15 godina ima pravo da promeni lično ime, odnosno samo rođeno ime ili samo prezime, na osnovu zahteva o kome odlučuje opštinski organ uprave po mestu prebivališta, odnosno boravišta podnosioca zahteva. Žalbu protiv rešenja o odbijanju zahteva za promenu ličnog imena podnosilac zahteva može izjaviti ministarstvu nadležnom za porodičnu zaštitu u roku od 15 dana od dana prijema rešenja. Neće, međutim, biti odobrena promena ličnog imena: (a) licu protiv koga se vodi krivični postupak za delo za koje se goni po službenoj dužnosti, (b) licu koje je već osuđeno za takvo krivično delo, dok kazna nije izvršena ili dok traju pravne posledice osude, (c) licu za koje se utvrdi da promenom imena namerava da izbegne neku svoju obavezu i (d) licu koje traži promenu ličnog imena u pogrdno ime ili prezime, u ime ili prezime kojim se vređa moral ili koje je u suprotnosti sa običajima i shvatanjima sredine.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava:
Slučaj Unal Tekeli protiv Turske (Ünal Tekeli v. Turkey), 2004.
Slučaj Burgharc protiv Švajcarske (Burghartz v. Switzerland), 1994.

2.4. Porodični status deteta

Utvrđivanje materinstva. Materinstvo se u srpskom pravu utvrđuje, prema izričitoj zakonskoj odredbi, tako što se majkom deteta smatra žena koja ga je rodila. Na ovaj način materinstvo se utvrđuje nezavisno od toga da li je majka bila u braku u trenutku porođaja ili je dete rodila izvan braka, jer bi činjenica kako se vanbračno materinstvo ne utvrđuje samim faktom rođenja deteta, kao što je to slučaj sa bračnim materinstvom, predstavljala povredu prava na poštovanje porodičnog života. Pitanje koja je žena rodila dete, po pravilu, u životu nije sporno. Još od rimskog prava univerzalno je prihvaćeno pravilo da je majka uvek poznata, s obzirom na to da je porođaj vidljiva činjenica i da redovno ne zahteva da bude posebno utvrđivana. Drugim rečima, budući da odnos majke i deteta nastaje prirodnim putem i da pravo tu biološku činjenicu bez rezerve uvažava, rađanje deteta ne mora se nužno podvrgavati posebnim pravnim pravilima.
Utvrđivanje materinstva, međutim, poslednjih godina ponovo postaje aktuelno u pravu, a povodom nekih od medicinskih mera za potpomognuto rađanje. Začeće uz biomedicinsku pomoć jeste pojam koji obuhvata različite reproduktivne tehnologije telesnog (in vivo) ili vantelesnog (in vitro) začeća, koje se primenjuju u onim slučajevima kada začeće deteta nije moguće, iz različitih razloga, ostvariti prirodnim putem, bez pomoći biomedicine. Među različitim postupcima začeća uz biomedicnsku pomoć postoje oni koji podvrgavaju proveri drevno pravno pravilo da se majkom uvek smatra žena koja je rodila dete (donacija jajne ćelije, donacija embriona i surogat materinstvo), ali i oni koji su zanimljivi za pravo sa stanovišta očinstva (kao što je, na primer, donacija semena kod heterologne artificijelne inseminacije ili neke metode in vitro fertilizacije). U našem pozitivnom pravu, nažalost, nijedna od ovih metoda nije pravno regulisana medicinskim zakonodavstvom, uprkos tome što se one već godinama praktikuju u domaćim medicinskim ustanovama. Naprotiv, novi Porodični zakon Srbije izričito uređuje pitanja utvrđivanja odnosno osporavanja materinstva i očinstva dece koja su začeta uz pomoć biomedicine. Tako, majkom deteta začetog uz biomedicinsku pomoć u našem pravu uvek se smatra, isto kao i u slučaju prirodnog rođenja, žena koja ga je rodila, a ako je dete začeto darovanom jajnom ćelijom, materinstvo žene koja je darovala jajnu ćeliju ne može se utvrđivati. To implicitno znači da će se u slučaju donacije jajne ćelije odnosno donacije embriona majkom uvek smatrati samo žena koja je rodila dete, da osporavanje materinstva nikada nije dozvoljeno, odnosno da surogacijski ugovori u ovom trenutku nisu dopušteni u našem pravu. Ocem deteta koje je začeto uz biomedicinsku pomoć smatra se u našem pravu muž odnosno vanbračni partner majke, pod uslovom da je za postupak potpomognute oplodnje dao pismeni pristanak, i njemu u tom slučaju nije dozvoljeno da osporava svoje očinstvo. Takođe, izričito je zabranjeno utvrđivanje očinstva muškarca koji je darovao semene ćelije. Naprotiv, pravo na osporavanje očinstva ima muž odnosno vanbračni partner majke samo ako dete nije začeto postupkom biomedicinski potpomognutog oplođenja. Rok za tužbu u tom slučaju iznosi, kao i u svim drugim maternitetskim i paternitetskim parnicama, godinu dana od dana saznanja da dete nije začeto postupkom biomedicinski potpomognutog oplođenja, a tužba se može podneti najkasnije u roku od 10 godina od rođenja deteta. To znači, sa jedne strane, da niko osim muža, odnosno vanbračnog partnera majke nema pravo da osporava očinstvo deteta začetog biomedicinskim oplođenjem majke, a sa druge strane, da muž, odnosno vanbračni partner majke ima pravo na osporavanje svog očinstva samo ako je ispunjena i dopunska pretpostavka da on za takav način oplođenja nije dao svoj pismeni pristanak. Prema tome, odredbe porodičnog zakonodavstva koje uređuju pitanje utvrđivanja odnosno osporavanja očinstva u slučaju začeća uz pomoć biomedicine treba da budu primenjene na sve postupke potpomognutog rađanja, bez obzira na to da li je prilikom začeća deteta upotrebljen biološki materijal muža odnosno vanbračnog partnera majke ili nekog drugog muškarca.
Najzad, u novije vreme utvrđivanje materinstva može biti sporno i u još jednom slučaju, a to je onda kada se majka koristi pravom na tzv. „anonimni porođaj”. U francuskom pravu, na primer, žena prilikom prijema u zdravstvenu ustanovu radi porođaja ima pravo da zatraži od te ustanove da činjenica o njenom prijemu i identitetu ostane skrivena. Tako ona prolazi kroz proceduru porođaja bez ikakve identifikacije, a nakon porođaja napušta zdravstvenu ustanovu ostavljajući dete službi za socijalno staranje. Žena koja se odluči na skrivanje svog identiteta može zatražiti odnosno može pristati na psihološku pomoć i podršku. No, u svakom slučaju, majka obavezno dobija informacije o svim pravnim posledicama tog akta, kao i o značaju koji saznanje o sopstvenom biološkom poreklu ima za život svakog čoveka. Majka može, ako želi, da ostavi u zapečaćenom kovertu podatke o svom zdravlju i zdravlju oca deteta, kao i o okolnostima porođaja i o svom identitetu. Odluka majke da se koristi pravom na anonimni porođaj, međutim, definitivno sprečava dete da u kasnijem sudskom postupku utvrdi svoje poreklo u odnosu na majku, a time i u odnosu na oca. Etički stavovi o prihvatljivosti prava na anonimni porođaj, međutim, potpuno su podeljeni. Sa jedne strane, postojanje instituta anonimnog porođaja opravdava se sprečavanjem čedomorstva, abortusa ili napuštanja novorođene dece od strane žena koje nisu psihološki ili ekonomski spremne da prihvate svoje materinstvo. Drugim rečima, u odlučivanju između zaštite života i zaštite prava na saznanje porekla prirodno je da treba zaštiti pravo na život i razvoj deteta kao najveću vrednost. Zbog toga je pravo na anonimni porođaj legitimno i etički prihvatljivo. Sa druge strane, protivnici ovog instituta ističu da je neprihvatljivo za dete da dođe na svet bez roditelja te da etička dilema o tome da li treba zaštiti pravo deteta da zna svoje poreklo ili majku koja je u stresu, treba bez razmišljanja da bude razrešena u korist deteta.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava.
Slučaj Marks protiv Belgije (Paula and Alexandra Marckx v. Belgium), 1978.
Slučaj Evans protiv Ujedinjenog Kraljevstva (Evans v. The United Kingdom), 2006.
Slučaj Odievr protiv Francuske (Odièvre v. France), 2003.

Osporavanje bračnog očinstva. Poreklo bračnog deteta od oca ne utvrđuje se u svakom konkretnom slučaju,već se pretpostavlja da je otac bračnog deteta muž majke deteta, koji je sa njom bio u braku u vreme rođenja ili začeća deteta. Pretpostavka o bračnom očinstvu deteta je, dakako, oboriva pravna pretpostavka (praesumptio iuris tantum), što znači da je dozvoljeno dokazivati da muž majke deteta nije i njegov prirodni otac. Osporavanje bračnog očinstva, dakle, ima za cilj utvrđivanje materijalne istine o poreklu deteta od oca i, prema tome, usklađivanje pravnog sa faktičkim stanjem. Prema našem pozitivnom porodičnom pravu tužbu za osporavanje bračnog očinstva mogu podići: (a) dete, (b) majka, (c) muž majke i (d) muškarac koji tvrdi da je otac deteta. Osporavanje bračnog očinstva nije uopšte dozvoljeno posle smrti deteta, posle usvojenja deteta, kao i u slučaju kada je očinstvo utvrđeno pravnosnažnom sudskom presudom.
Dete može osporavati da mu je prirodni otac onaj muškarac koji se po zakonu smatra njegovim ocem bez obzira na rok. Razume se, u slučaju kada između deteta i roditelja koji po zakonu zastupa dete postoje suprotni interesi, ili se dete i roditelj koji ga po zakonu zastupa nalaze u oprečnim stranačkim ulogama tužioca i tuženog, maloletno dete će zastupati kolizijski staratelj. Pri tom, dete koje je navršilo 10. godinu života i koje je sposobno za rasuđivanje može samo, odnosno preko nekog drugog lica ili ustanove, zatražiti od organa starateljstva da mu postavi kolizijskog staratelja, a od suda da mu postavi privremenog zastupnika zbog postojanja suprotnih interesa između njega i njegovog zakonskog zastupnika. Obrnuto, ako se dete i roditelj koji zastupa dete po zakonu nalaze u istoj stranačkoj ulozi tužilaca odnosno tuženih i među njima nema suprotnih interesa, taj će roditelj zastupati dete i u ovoj parnici. Ukoliko dete nije pod roditeljskim staranjem, kao i u slučaju kada je dete lišeno poslovne sposobnosti, tužbu podnosi staratelj sa odobrenjem organa starateljstva. Naprotiv, posle sticanja punoletstva, poslovno sposobno dete samostalno štiti svoja prava i interese bez ograničenja, te tako samostalno odlučuje i da li će osporavati materinstvo ženi koja je do tada bila pravno evidentirana kao njegova majka.
Majka može, takođe, osporavati istinitost pretpostavke da je njen muž otac deteta koje je ona rodila u braku ili u roku od 300 dana od dana prestanka braka smrću njenog muža. Rok za tužbu majke deteta iznosi godinu dana od dana saznanja da njen muž nije otac deteta, a tužba se može podneti najkasnije u roku od 10 godina od rođenja deteta.
Iako, dakle, majka ima samostalno pravo na tužbu za osporavanje bračnog očinstva svog deteta, nije naročito verovatno da će majka osporavati očinstvo svog deteta i kada zna da dete ne potiče od njenog muža. Razloge za takvo ponašanje treba tražiti u izvesnom pogoršanju položaja deteta i neugodnostima kojima bi se majka dobrovoljno izložila priznanjem da je imala vanbračne seksualne kontakte. Muž majke najdirektnije je zainteresovan da se utvrdi kako on nije biološki otac deteta koje je u braku sa njim rodila njegova supruga. Prema srpskom pravu, umesto muža majke koji je lišen poslovne sposobnosti, tužbu za osporavanje očinstva može podići njegov staratelj uz odobrenje organa starateljstva. Radi se, dakle, o situaciji u kojoj je muž majke, zbog bolesti ili smetnji u psiho-fizičkom razvoju potpuno ili delimično lišen poslovne sposobnosti, te bi takvo njegovo psihičko stanje moglo biti zloupotrebljeno nametanjem obaveza prema detetu o čijem poreklu on nema nikakvih saznanja niti je svestan da dete ne može poticati od njega. Imajući u vidu da se u statusnim sporovima traže lične izjave punoletnih lica i da se, po pravilu, isključuje mogućnost za njihovo zastupanje, ova zakonska odredba ustanovljena je kao izuzetak namenjen zaštiti nesumnjivih imovinskih i moralnih interesa muža majke.
Tužbu za osporavanje bračnog očinstva muž majke može podneti samo u ograničenom zakonskom roku, koji iznosi godinu dana od dana saznanja da on nije otac, a najkasnije u roku od 10 godina od rođenja deteta. Moguće je, razume se, da muž majke sazna za činjenicu koja dovodi u sumnju njegovo očinstvo tek pošto dete navrši 10. godinu života. U takvom slučaju, subjektivni rok gubi pravni značaj, jer zbog isteka objektivnog roka muž više ne može tražiti osporavanje bračnog očinstva, a sud će tužbu odbaciti kao neblagovremenu. Zakon, međutim, nije bliže odredio kako će se računati početak roka ukoliko, umesto muža majke, tužbu podnosi njegov staratelj. Ipak, može se braniti tumačenje da prekoračenje objektivnog roka od 10 godina nije dozvoljeno, a da u okviru tog roka, jednogodišnji subjektivni rok počinje da teče od trenutka saznanja staratelja da muž nije otac deteta. Muškarac koji tvrdi da je otac deteta ima pravo da ospori pretpostavku o bračnom očinstvu deteta. Međutim, ne može svaki muškarac koji sebe smatra biološkim ocem deteta rođenog u braku osporiti očinstvo muža majke. Pravo na tužbu ima samo onaj muškarac koji istom tužbom traži i utvrđivanje sopstvenog očinstva. Rok za tužbu iznosi godinu dana od dana saznanja da je on otac deteta, odnosno 10 godina od rođenja deteta. Muškarac koji sebe smatra ocem deteta dobija ovom normom ovlašćenje koje predstavlja neuobičajeno odstupanje od pravila da je u statusnim sporovima aktivna legitimacija rezervisana samo za uzani porodični krug zainteresovanih osoba. Sa stanovišta pravne politike, pak, ovakvo rešenje može se shvatiti kao davanje prednosti utvrđivanju istine o poreklu deteta nad zaštitom porodičnog mira bračne porodice.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava:
Slučaj Kron i drugi protiv Holandije (Kroon and Others v. The Netherlands), 1994.

Utvrđivanje vanbračnog očinstva. Naše pozitivno porodično pravo nema odredbi o tome koja se deca smatraju vanbračnom decom. Međutim, na osnovu porodičnopravnih normi o bračnom očinstvu, zaključivanjem argumentum a contrario, može se jednostavno reći da su vanbračna deca ona koja nisu rođena u braku svojih roditelja ili u roku od 300 dana od dana prestanka tog braka smrću muža majke. Konkretnije, vanbračnim detetom smatra se: (1) dete koje je rodila neudata žena; (2) dete koje je rodila žena u roku od 300 dana po razvodu odnosno poništenju braka; (3) dete koje je rodila žena koja je bila u braku, ali posle isteka roka od 300 dana po prestanku braka i (4) dete koje je rodila žena u braku ili u roku od 300 dana po prestanku braka smrću njenog muža, ali čiji je bračni status sa uspehom osporen.
Vanbračno rođenje deteta, međutim, za razliku od rođenja u braku, ne ukazuje ni na kakvu pravnu pretpostavku pomoću koje bi se moglo utvrditi poreklo deteta u odnosu na njegove roditelje, već se ono mora utvrđivati u posebnom postupku za svaki pojedini slučaj. Otuda, za utvrđivanje vanbračnog očinstva u savremenim pravima važe posebna pravila o utvrđivanju vanbračnog očinstva – priznanjem odnosno sudskom odlukom – različita od pravila kojima je uređeno utvrđivanje i osporavanje bračnog očinstva. No, bez obzira na različite načine utvrđivanja bračnog i vanbračnog očinstva, ni u jednom evropskom pravu ne sme postojati ni jedna jedina okolnost koja bi opravdavala pravno razlikovanje u pogledu izdržavanja i nasleđivanja, a koje bi bilo zasnovano na rođenju izvan braka.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava:
Slučaj Mazirek protiv Francuske (Mazurek v. France), 2000.
Slučaj Rasmusen protiv Danske (Rasmussen v. Denmark), 1984

2.5. Usvojenje

Usvojenje je pravna ustanova kojom se veštačkim, pravnim putem formira roditeljski odnos između tuđeg maloletnog deteta (usvojenika) i punoletne poslovno sposobne osobe (usvojitelja). Usvojenje predstavlja trajnu i neraskidivu vezu između usvojitelja i svih njegovih srodnika, sa jedne strane, i usvojenika i svih njegovih potomaka, sa druge strane, kao i sva prava i dužnosti koja po zakonu postoje između deteta i roditelja i drugih srodnika. Zasnivanjem usvojenja usvojenik potpuno ulazi u porodicu usvojitelja kao da je njegov prirodni potomak i, istovremeno, sasvim napušta porodicu svojih krvnih srodnika, sa kojom ga više ne vezuju nikakva prava i obaveze.
Za punovažno zasnivanje usvojenja potrebno je ispuniti određene zakonske pretpostavke, koje se radi bolje preglednosti mogu svrstati u nekoliko skupina: (A) pretpostavke koje se odnose na usvojenika (opšta podobnost usvojenika), (B) pretpostavke koje se odnose na usvojitelja (opšta podobnost usvojitelja) i (C) pretpostavke koje se odnose na formu usvojenja.
(A) Usvojiti se može, u našem pravu, samo dete koje je rođeno, u čijem je najboljem interesu da bude usvojeno, koje je maloletno, koje ima odgovarajući porodični status, za koje ne postoji adoptivna smetnja krvnog ili adoptivnog srodstva odnosno starateljstva i dete čiji su se roditelji, a nekada i ono samo, saglasili sa usvojenjem.
(B) Usvojitelj u našem pravu može biti samo osoba koja je poslovno sposobna, koja je starija od usvojenika najmanje 18, a najviše 45 godina, koja ima tražena lična svojstva potrebna za uspešno vršenje roditeljskog prava, koja usvaja zajedno sa svojim supružnikom ili vanbračnim partnerom, koja je pripremljena za usvojenje te, prvenstveno, osoba koja je domaći državljanin.
Lična svojstva usvojitelja, međutim, onaj su ključni kriterijum od koga zavisi da li će usvojenje biti dopušteno. Lična svojstva određena su zakonom na pozitivan način jednom opštom odredbom, prema kojoj usvojiti može samo lice koje ima lična svojstva na osnovu kojih se može zaključiti da će roditeljsko pravo vršiti u najboljem interesu deteta. Dakle, za razliku od bioloških roditelja koji ne moraju ni pred kim potvrđivati svoju podobnost za roditeljstvo, usvojitelj treba da „dokaže” pred organom starateljstva da je sposoban za uspešno vršenje roditeljskog prava. To znači da će organ starateljstva u svakom konkretnom slučaju morati da ocenjuje da li moralne osobine usvojitelja, njegove porodične i bračne prilike, kao i njegove sposobnosti da podiže i vaspitava dete predstavljaju pouzdan oslonac za donošenje odluke o zasnivanju usvojenja. Delikatnost ovakve procene bila je razlog da se u domaće zakonodavstvo unese posebna odredba koja obavezuje organ starateljstva da po službenoj dužnosti pribavi nalaz i stručno mišljenje psihologa, pedagoga, socijalnog radnika, pravnika i lekara o opštoj podobnosti usvojitelja za usvojenje. Pri ocenjivanju opšte podobnosti usvojitelja najvažniji i najsloženiji deo zadatka organa starateljstva predstavljaju utvrđivanje motiva za usvojenje i ocena emocionalne stabilnosti budućeg usvojitelja. Posebna, konkretna podobnost usvojitelja, pak, procenjuje se na osnovu uporedne analize svih relevantnih podataka dobijenih kako o detetu, tako i o osobi koja je zainteresovana za usvajanje, tokom perioda uzajamnog prilagođavanja.
Zakonodavac je, međutim, služeći se metodom negativne enumeracije, izričito odredio lična svojstva usvojitelja i okolnosti koje predstavljaju smetnje za zasnivanje usvojenja. Usvojii, tako, ne može: (a) lice koje je potpuno ili delimično lišeno roditeljskog prava; (b) lice koje je potpuno ili delimično lišeno poslovne sposobnosti; (c) lice obolelo od bolesti koja može štetno delovati na usvojenika i (d) lice osuđeno za krivično delo iz grupe krivičnih dela protiv braka i porodice, protiv polne slobode i protiv života i tela.
(C) Najzad, da bi usvojenje bilo punovažno, ono mora biti zaključeno u formi - a to znači od strane nadležnog organa i u odgovarajućem postupku - koja je propisana zakonom.
Dejstva usvojenja se odnose na: (a) lično ime usvojenika (prilikom zasnivanja usvojenja usvojenik dobija lično ime prema istim pravilima po kojima lično ime određuju detetu njegovi prirodni roditelji), (b) porodičnopravna dejstva (zabrana osporavanja porekla usvojenog deteta, zasnivanje građanskog srodstva, ustanovljavanje bračne smetnje i konstituisanje roditeljskog prava usvojitelja, odnosno prestanak roditeljskog prava prirodnih roditelja deteta) i (c) naslednopravna dejstva. Naslednopravni položaj usvojenika i svih njegovih potomaka, odnosno usvojitelja i svih njihovih srodnika, isti je kao i kada se radi o prirodnom roditeljskom odnosu i krvnom srodstvu kao osnovu zakonskog nasleđivanja. To znači da se na adoptivne srodnike primenjuju ista pravila naslednog prava koja važe za zakonski nasledni red prirodnih srodnika određenog stepena srodstva. Drugim rečima, usvojenik, njegovi potomci i njegovi usvojenici sa svojim potomcima nasleđuju usvojitelja i njegove srodnike isto kao što deca i njihovi potomci nasleđuju svoje roditelje i njihove srodnike. Sa druge strane, usvojitelji i njihovi srodnici nasleđuju usvojenika i njegove potomke isto kao što roditelji i njihovi srodnici nasleđuju svoju decu i njihove potomke.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava.
Slučaj Frete protiv Francuske (Fretté v. France), 2002.
Slučaj Pla i Punšernau protiv Andore (Pla and Puncernau v. Andora), 2004.

2.6. Prava deteta

Sve civilizovane zemlje sveta teže danas osiguranju pravne zaštite ljudskih prava. Tom težnjom obuhvaćena su i prava deteta, jer je pozicija deteta posebno osetljiva i u porodici i u društvu. Stoga se, počev od polovine prošlog veka, o pravima deteta govori i piše sa naročitom pažnjom. Vrhunac te pozornosti bila je ideja o potrebi da se prava deteta eksplicitno utvrde i kodifikuju. Kao što smo videli, to se i dogodilo: prvi dokumenti koji proklamuju prava deteta potiču iz 20. veka, ali je na konstituisanje posebnog korpusa prava deteta – u okviru međunarodnog prava ljudskih prava – bez sumnje najviše uticalo usvajanje i gotovo univerzalna ratifikacija Konvencije o pravima deteta. Ovaj međunarodni dokument pokazuje široku saglasnost o tome šta su to opšta, univerzalna prava deteta, koja postoje sama po sebi, dok izvori prava služe samo da bi se ta prava opisala i sistematizovala. Drugim rečima, izvori prava samo su dokazi spremnosti da se ovaj stav o ljudskim pravima deteta prihvati, odnosno predstavljaju potvrde da u njima navedena prava deteta stvarno spadaju u tu kategoriju. Iako prava deteta nisu to što jesu zahvaljujući tome što su navedena u izvorima prava, već ona autonomno postoje i nezavisno od njih, u novije vreme sve više zakona iz oblasti porodičnog prava sadrži poglavlja o osnovnim pravima deteta, kao i mehanizme njihove zaštite i vršenja (švedsko, englesko, rusko, nemačko, bugarsko, hrvatsko pravo itd.).
U novom Porodičnom zakonu Srbije prvi put su posebno proklamovana i zaštićena neka od najvažnijih prava deteta. To su: (1) pravo deteta da zna ko su mu roditelji, (2) pravo deteta da živi sa roditeljima, (3) pravo deteta na lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi, (4) pravo deteta na pravilan i potpun razvoj, (5) pravo deteta na obrazovanje, (6) pravo deteta da preduzima pravne poslove (poslovna sposobnost deteta) i (7) pravo deteta na slobodno izražavanje mišljenja. Pravo deteta da zna ko su mu roditelji. Dete, bez obzira na uzrast, ima pravo da zna ko su mu roditelji, a dete koje je navršilo 15. godinu života i koje je sposobno za rasuđivanje može izvršiti uvid u matičnu knjigu rođenih i u drugu dokumentaciju koja se odnosi na njegovo poreklo. Pravo deteta da sazna svoje biološko poreklo, međutim, deo je opštijeg prava na očuvanje sopstvenog identiteta. Naime, identitet jedne osobe predstavlja, u suštini, potvrdu njene egzistencije, način na koji takva osoba postaje vidljiva i prepoznatljiva u društvu, a važna komponenta te prepoznatljivosti jeste i to što se može trasirati put prema sopstvenim biološkim precima. Najnovija medicinska istraživanja nedvosmisleno pokazuju koliko je važno za ljude da poznaju svoje genetsko nasleđe, ne samo iz psiholoških nego i iz zdravstvenih razloga, a njima se legitimno mogu pridodati i pravni razlozi (kao što su sticanje prava na izdržavanje, nasleđivanje, penziju itd.).
Pravo deteta da živi sa roditeljima. Pravo je deteta da živi sa roditeljima i da se roditelji staraju o njemu pre svih drugih lica. Ovakvo pravo deteta može biti ograničeno samo sudskom odlukom o potpunom ili delimičnom lišenju roditeljskog prava, odnosno odlukom suda u slučaju nasilja u porodici. U svakom slučaju, odvajanje deteta od roditelja mora biti u skladu sa najboljim interesom deteta. Najzad, dete koje je navršilo 15. godinu života i sposobno je za rasuđivanje može samo da odluči sa kojim će roditeljem živeti. Dakle, može se dogoditi da ovo pravo deteta ne može da se ostvari zbog toga što su roditelji umrli ili su nepoznati, odnosno zbog toga što su napustili dete, ali se odvajanje koje je protivno volji roditelja i deteta može sprovesti samo na osnovu sudske odluke, kako bi se zaštitio najbolji interes deteta. Ovakvo pravo deteta potvrđuje opšte načelo koje prožima ceo Porodični zakon – a to je princip da je deci, u redovnim okolnostima, najbolje sa njihovim roditeljima.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava:
Slučaj Jakupović protiv Austrije (Jakupovic v. Austria), 2003.
Slučaj Jildiz protiv Austrije (Yildiz v. Austria), 2003.
Slučaj Radovanović protiv Austrije (Radovanovic v. Austria), 2004.

Pravo deteta na lične odnose sa roditeljem sa kojim ne živi. Jedno od najvažnijih prava deteta čiji roditelji ne vode zajednički život jeste njegovo pravo da održava lične odnose sa onim roditeljem sa kojim ne živi zajedno. Isto kao i kada se radi o pravu deteta na zajednički život sa roditeljima, ovo pravo može ograničiti samo sud kada donese odluku o potpunom ili delimičnom lišenju roditeljskog prava, odnosno odluku o meri zaštite od nasilja u porodici, i samo pod uslovom da je takva odluka u skladu sa najboljim interesom deteta. Dete koje je navršilo 15. godinu života i koje je sposobno za rasuđivanje može samostalno doneti odluku o načinu na koji će održavati lične odnose sa onim roditeljem sa kojim ne živi. Najzad, pravo je deteta da održava lične odnose ne samo sa roditeljima, nego i sa srodnicima i drugim licima sa kojima ga vezuje posebna bliskost ako je to u njegovom najboljem interesu.
Ovo pravo deteta, dakle, proizilazi iz opšteg principa da oba roditelja deteta imaju zajedničku odgovornost za podizanje i razvoj deteta i da su ravnopravni u vršenju roditeljskog prava. Ono obuhvata ne samo pravo deteta da viđa svog roditelja već i pravo da sa njim održava lične odnose na svaki mogući način (telefonom, pismima, putem elektronskih komunikacija itd.). Ukoliko među roditeljima postoji konflikt u pogledu načina ostvarivanja ovakvog prava deteta, vreme i trajanje međusobnih susreta deteta sa roditeljem uređuju se sudskom odlukom (preciziranjem trajanja dnevnih, nedeljnih, mesečnih ili godišnjih susreta), a ako se radi o nekim posebno osetljivim okolnostima (na primer, u slučaju sumnje na zlostavljanje deteta), određuje se i mesto susreta (na primer, u nekom neutralnom prostoru) ili se nalaže da susreti deteta i roditelja budu nadzirani od strane stručnjaka (socijalni radnik, psiholog, lekar itd.). Moglo bi se slobodno reći da su sporovi o ostvarivanju prava deteta na kontakt sa drugim roditeljem najčešći sporovi u oblasti prava deteta kako u uporednom pravu, tako i u praksi Evropskog suda za ljudska prava.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava.
Slučaj Zomerfeld protiv Nemačke (Sommerfeld v. Germany), 2003.
Slučaj Zahin protiv Nemačke (Sahin v. Germany), 2003.
Slučaj Hofman protiv Nemačke (Hoffmann v. Germany), 2002.
Slučaj Elsholc protiv Nemačke (Elsholz v. Germany), 2000.
Slučaj Sofija Gudrun Hansen protiv Turske (Sophia Guđrun Hansen v. Turkey), 2003.
Slučaj Mer protiv Portugalije (Maire v. Portugal), 2003.
Slučaj Silvester protiv Austrije (Sylvester v. Austria), 2003.
Slučaj Injakolo-Zenide protiv Rumunije (Ignaccolo-Zenide v. Romania), 2000.

Pravo deteta na pravilan i potpun razvoj. Pravo je deteta da mu budu obezbeđeni najbolji mogući životni i zdravstveni uslovi za pravilan i potpun razvoj. Radi se, dakle, o jednom pravu deteta koje ima karakter najopštijeg principa koji prožima primenu svih drugih prava deteta. Razvoj se, pri tom, mora sagledavati kao holistički koncept, budući da se i sva druga prava deteta moraju vršiti tako da imaju za cilj pravilan i potpun razvoj deteta. Otuda, mnoge obaveze koje su preuzele države članice Konvencije o pravima deteta, a koje se odnose na zaštitu deteta od nasilja i eksploatacije, na zdravlje, odgovarajući standard života, obrazovanje, slobodno vreme, igru ili rekreaciju, direktno utiču na mogućnosti pravilnog i potpunog razvoja. Sa druge strane, razvoj ne sme da podrazumeva samo pripremu deteta za doba zrelosti, već mora da obuhvati optimalan nivo uslova za život i razvoj deteta u detinjstvu, uključujući fizički, mentalni, duhovni, moralni, psihološki i socijalni razvoj. Samo tako razvoj deteta biće u skladu sa ljudskim dostojanstvom i uspešno će pripremiti dete za samostalni život u budućnosti. Ključnu ulogu u obezbeđivanju optimalnog razvoja za dete imaju njegovi roditelji, razume se, u okviru svojih sposobnosti i finansijskih mogućnosti, ali i drugi članovi porodice koji su odgovorni za dete, a država je obavezna da im u tome pruži svaku moguću pomoć (materijalna podrška, programi potpore u pogledu ishrane, odevanja, stanovanja itd).
Pravo deteta na obrazovanje. Dete ima pravo na obrazovanje u skladu sa svojim sposobnostima, željama i sklonostima, a ako je navršilo 15. godinu života i sposobno je za rasuđivanje, dete može odlučiti o tome koju će srednju školu pohađati.
Pravo na obrazovanje jedno je od osnovnih i najvažnijih prava za svako dete, ali je istovremeno i preduslov opšteg razvoja svakog društva. Najpotpunije se ostvaruje kada se radi o redovnom osnovnom školovanju, pošto je ustavnim i zakonskim normama utvrđeno obavezno i besplatno osmogodišnje osnovno školovanje. Što se tiče daljeg školovanja deteta, država je dužna da podstiče razvoj različitih oblika srednjoškolskog obrazovanja i učini ga dostupnim svoj deci, te da omogući svima sticanje visokog obrazovanja na osnovu individualnih sposobnosti, ali glavnu ulogu u obezbeđivanju daljeg školovanja za dete imaju njegovi roditelji prema svojim mogućnostima. To znači da ne postoji pravna obaveza roditelja da u svakom slučaju, i na štetu svojih osnovnih životnih potreba, osiguraju detetu srednje, više i visoko stručno obrazovanje. Doduše, isto je tako nesumnjivo i da će se većina roditelja dobrovoljno odreći mnogih svojih potreba kako bi deci obezbedili što bolje i potpunije obrazovanje. Roditelji, sa druge strane, moraju dobro poznavati svoje dete, njegove dispozicije i sklonosti, kako bi njihovo staranje o obrazovanju deteta imalo više karakter podsticanja deteta da samo izabere struku za koju ima sposobnosti i sklonosti, a ne nametanja gotovih uzora na osnovu odluke roditelja.
Posebnu važnost ima i odredba koja zahteva da se disciplina u školama može sprovoditi samo na način koji je u skladu sa ljudskim dostojanstvom deteta i uz poštovanje ostalih prava deteta. To znači da su sve forme fizičkog kažnjavanja – bez obzira da li su stroge ili blage i bez obzira da li prouzrokuju fizički bol ili duševnu patnju – apsolutno neprihvatljive disciplinske mere. Umesto njih, škole treba ohrabrivati da uvode pozitivne, nenasilne metode školske discipline. Sa druge strane, učešće dece u školskom životu uopšte, a posebno u disciplinskim postupcima koji se vode u školi, treba da bude posebno podsticano, kao deo procesa učenja i sticanja iskustva u ostvarivanju prava deteta.

Referentna praksa Evropskog suda za ljudska prava.
Slučaj Kembel i Kosans protiv Ujedinjenog Kraljevstva (Campbell and Cosans v. The United Kingdom), 1982,1983.

Pravo deteta da preduzima pravne poslove (poslovna sposobnost deteta). Pravo deteta da preduzima pravne poslove zavisi od uzrasta deteta, sa jedne strane, i od vrste pravnog posla o kome je u konkretnom slučaju reč, sa druge strane. Sa gledišta poslovne sposobnosti, dakle, deca se u našem pravu mogu podeliti u tri kategorije: (a) mlađi maloletnici, (b) stariji maloletnici i (c) maloletnici čije su lične izjave volje uslov za punovažnost pravnog posla.
Pravo deteta na slobodno izražavanje mišljenja. Dete koje je sposobno da formira svoje mišljenje ima pravo slobodnog izražavanja tog mišljenja, ali i pravo da blagovremeno dobije sva obaveštenja koja su mu potrebna kako bi moglo formirati sopstveno mišljenje. Ono što je još važniji deo ovog prava deteta jeste obaveza državnih organa da mišljenju deteta posvete dužnu pažnju u svim pitanjima koja ga se tiču i u svim postupcima u kojima se odlučuje o njegovim pravima, a u skladu sa godinama i zrelošću deteta. Dete koje je navršilo 10. godinu života ima pravo da slobodno i neposredno izrazi svoje mišljenje u svakom sudskom i upravnom postupku u kome se odlučuje o njegovim pravima, odnosno da se samo, ili preko nekog drugog lica ili ustanove, obrati sudu ili organu uprave i zatraži pomoć u ostvarivanju svog prava na slobodno izražavanje mišljenja. Najzad, sud i organ uprave dužni su da prilikom utvrđivanja mišljenja deteta sarađuju sa školskim psihologom odnosno organom starateljstva, porodičnim savetovalištem ili drugom ustanovom specijalizovanom za posredovanje u porodičnim odnosima, a u prisustvu lica koje dete samo izabere.
Pravo deteta na slobodno izražavanje mišljenja više puta je u literaturi i praksi Komiteta za prava deteta bilo označeno kao opšti princip koji ima fundamentalnu važnost u svim aspektima primene Konvencije o pravima deteta. U suštini, ono afirmiše dete kao osobu koja je ravnopravna i kompetentna da izražava svoje stavove u svim pitanjima koja se na nju odnose, ali i obavezuje odrasle da dete saslušaju te da stavovima deteta pridaju dužnu pažnju u skladu sa njegovim godinama i zrelošću. Ovo je pravo, dakle, deo jednog još opštijeg prava deteta, a to je pravo na participaciju, koje znači da ne postoji oblast života – od tradicionalnog roditeljskog autoriteta u kući do onog u školi ili zdravstvenoj ustanovi – u kojoj nema mesta za poglede deteta prilikom donošenja svake odluke koja je važna za njegov život. Dete na taj način postaje aktivni partner koji učestvuje, a ne pasivni prenosnik želja njegovih roditelja. Svakako da je posebno važna uloga državnih organa u tome da osiguraju da pogledi i stavovi deteta budu relevantni faktor prilikom odlučivanja, tako što će detetu uvek biti ponuđena mogućnost da se i ono čuje, ali i time što će olakšavati prihvatanje i promovisanje kulture poštovanja za stavove, mišljenja i poglede dece te što će za njihovo aktivno učešće u odlučivanju pridobijati podršku svih onih koji su u svakodnevnom kontaktu sa decom (učitelji, nastavnici, lekari, socijalni radnici, policajci, sudije itd.).

2.7. Roditeljsko pravo

Da bi roditelji mogli vaspitavati svoje dete kao korisnog člana društva, oni imaju izvesna prava i dužnosti prema njemu. Ukupnost prava i dužnosti roditelja da se brinu o ličnosti, pravima i interesima svog maloletnog deteta uobičajeno se u našem pravu označava pojmom roditeljskog prava. Roditeljsko pravo je strogo lično pravo roditelja, koje se po pravilu ne može prenositi na druga lica, niti se roditelji po pravilu mogu odreći roditeljskog prava (osim davanjem saglasnosti za zasnivanje usvojenja ili faktičkim napuštanjem deteta). Roditelje koji vrše roditeljsko pravo u skladu sa zakonom niko ne sme ometati ili neovlašćeno ograničavati, ali se roditeljsko pravo može ograničiti, pa i oduzeti, pod uslovima i na način propisan zakonom.
Oba roditelja su nosioci roditeljskog prava koje stiču danom rođenja deteta. Izuzetno, samo jednom roditelju pripada roditeljsko pravo u sledećim slučajevima: (a) ako je drugi roditelj umro, (b) ako drugi roditelj nije poznat i (c) ako je drugi roditelj lišen roditeljskog prava. Roditeljsko pravo ne može imati niko drugi osim majke i oca zajedno, odnosno samo majke ili samo oca u slučajevima kada roditeljsko pravo pripada samo jednom roditelju. Roditeljsko pravo jedino još može steći usvojitelj nad usvojenikom, pošto usvojenjem nastaju odnosi koji postoje između deteta i roditelja. Roditeljsko pravo je sastavljeno od dužnosti i prava roditelja.
Dužnosti roditelja imaju pretežni značaj u sadržini roditeljskog prava, jer vršeći svoje dužnosti prema detetu roditelji ostvaruju i štite njegova prava i interese. Otuda su dužnosti roditelja u korelativnom odnosu sa pravima deteta. Dužnosti roditelja, odnosno prava deteta koja proizlaze iz roditeljskog prava, imaju za cilj da se dete fizički, moralno i intelektualno osposobi za zdravog, korisnog i uspešnog člana društva. Podizanje deteta i njegovo osposobljavanje za samostalan život, međutim, u interesu je ne samo deteta i njegovih roditelja nego i cele društvene zajednice. Roditeljsko pravo, dakle, nije samo subjektivno pravo roditelja prema detetu koje od njih potiče, nego je ono istovremeno i pravni instrument pomoću koga roditelji treba da ispune zadatke koje im je društvo namenilo u cilju uspešnog odgajanja potomstva.
Prava roditelja, kao sastavni deo pojma roditeljskog prava, pripadaju roditeljima kako bi mogli što bolje i efikasnije da izvršavaju svoje dužnosti prema detetu, kao i da bi mogli isključiti svako treće lice koje bi neovlašćeno pokušalo da preuzme vršenje roditeljskog prava (na primer, treće lice neovlašćeno zadržava dete kod sebe). Prava roditelja nisu, međutim, u korelativnom odnosu sa dužnostima deteta. Naime, roditeljsko pravo pripada kao subjektivno pravo roditeljima samo u odnosu na njihovo maloletno dete, odnosno izuzetno i u odnosu na punoletno dete ukoliko je, iz zakonom utvrđenih razloga, došlo do produženja roditeljskog prava. Razumljivo je, stoga, što iz sadržine roditeljskog prava ne proizlaze nikakve pravne obaveze deteta prema roditeljima, zbog njegovog maloletstva i nesposobnosti za samostalan život. Otuda ustavnu i zakonske odredbe o dužnosti dece da se staraju o svojim roditeljima kojima je potrebna pomoć, te da roditeljima pomažu u skladu sa svojim godinama i zrelošću, treba shvatiti kao preporuku i jednu od poželjnih vrednosti u odnosima roditelja i deteta, a ne kao pravnu obavezu. Razumljivo je samo po sebi da će ostvarenje takve sadržine zavisiti, pre svega, od vaspitnog uticaja roditelja na dete, ali i da će se to nalaziti izvan normativnog uređenja određenih prava i dužnosti o kojima je ovde reč. Jedina zakonska obaveza deteta prema njegovim roditeljima sastoji se u obavezi punoletnog deteta, kao i maloletnika starijeg od 15 godina koji radom stiče zaradu ili ima prihode od imovine, da izdržava svoje roditelje pod uslovima određenim zakonom. Sadržina roditeljskog prava. Sadržinu roditeljskog prava čine prava i dužnosti roditelja koje se odnose na staranje o detetu, a pojam staranja obuhvata određivanje ličnog imena, čuvanje i podizanje deteta, vaspitavanje, obrazovanje, zastupanje, izdržavanje deteta te upravljanje i raspolaganje imovinom deteta. Sastavni deo prava roditelja da se staraju o detetu jeste i njihovo pravo da dobijaju sva obaveštenja o svom detetu od obrazovnih i zdravstvenih institucija koje imaju odgovarajuća saznanja o detetu.

Preuzeto od: Profesor dr Marija Draškić, Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu